‘Zonder tweede-pijlerpensioen belandt Europa in een revolutie’

“De afgelopen tien jaar hebben we twee grote financiële crises gehad. Nu beginnen we aan de derde. Ook zonder die problemen was de uitdaging om duurzame, robuuste en toekomstbestendige pensioenen te kunnen behouden al enorm”, vertelt Matti Leppälä vanuit Brussel. Hij doelt op de snel stijgende levensverwachting die veel landen dwingt om hun pensioenstelsels te hervormen.

Volgens Leppälä zijn duurzame pensioenstelsels niet te realiseren zonder degelijke Europese wet- en regelgeving op zowel economisch, sociaal als arbeidsniveau. Daarom is het volgens hem zorgelijk dat Europa momenteel de grootste crisis sinds zijn bestaan doormaakt. “Nu al die verschillende economische facetten in beroering zijn, lopen de publieke uitgaven gevaar. Voor het blijven functioneren van de markten is het nodig dat mensen het gevoel hebben dat investeren veilig is. Want als mensen dat niet meer durven, stopt de Europese economische groei. Als dat gebeurt, dan is een duurzaam pensioenbeleid ook niet meer te realiseren.”

Om de economische groei van Europa voor de toekomst mogelijk te maken, is de druk om lokale wetten en regels in een Europees kader te harmoniseren groot. Ook pensioenfondsen krijgen hier steeds meer mee te maken, denkt Leppälä. “Pensioenfondsen vallen onder de sociale wet- en regelgeving van de afzonderlijke lidstaten. Toch is het geen vreemde gedachte dat zij steeds meer onder de Europese economische, interne markt en financiële wet- en regelgeving zullen gaan vallen, omdat die al veel meer gecentraliseerd is dan het sociale beleid van Europa. Zeker omdat pensioenen vanwege de discussie rond de overdraagbaarheid van pensioengeld een hoofdrol blijven spelen in Brussel.”

Bovendien heeft de G20 de wens uitgesproken om belangrijke financiële partijen onder hetzelfde toezicht- en regelgevingskader te laten vallen.
Ook al zijn pensioenfondsen tijdens de crisis van 2008 niet zo zwaar in de problemen gekomen als banken, ze zijn wel degelijk belangrijke financiële instellingen, stelt Leppälä. De vraag is volgens hem dan ook niet óf, maar in welke mate pensioenen aan Europa worden gelinkt. “De Europese Commissie heeft in april de revisie van de IORP-richtlijn ter advies voorgelegd aan toezichthouder EIOPA die hier dan in december op reageert. De zorg blijft dat dit nieuwe kader meer geschoeid is op de leest van verzekeraars dan op die van defined benefit (db) pensioenfondsen.”

Leppälä denkt dat Brussel inmiddels wel begrijpt dat db-fondsen niet zomaar in het Solvency II-regime van verzekeraars kunnen worden gestopt. Pensioenfondsen zullen echter zelf moeten blijven uitleggen welke consequenties Europees beleid voor hen heeft, vindt hij. “Om ervoor te zorgen dat het toezicht prudent is en aangepast is aan de werking van pensioenfondsen, moeten we samenwerking blijven zoeken met gelijkgestemden. We moeten gezamenlijk reageren op wat er wordt voorgesteld.”

Ook al gelooft Leppälä dat de Europese Commissie pensioenfondsen wel op het netvlies heeft, toch is de uitkomst spannend. “Het blijft interessant om te zien waar de Commissie mee komt. Waar we echt voor moeten waken, is dat de risico’s niet volledig bij de deelnemers komen te liggen. Als die worden uitgeleverd aan de volatiliteit en de grillen van de financiële markten,
dan is dat geen goede uitkomst. Europa heeft de zware taak om voor een goed pensioen van zijn burgers te zorgen.
Als we die gezamenlijke doelstelling willen bereiken, en ik denk dat we dat kunnen, dan hebben we een frisse
blik nodig.”

Geen gemakkelijke taak vindt de pensioenexpert, maar hij heeft er vertrouwen in dat pensioenfondsen in staat zullen zijn om samen nieuwe ideeën op dit gebied te kunnen blijven ontwikkelen. En dat de tweede pijler in Europa als beste uit de bus komt, is volgens Leppälä best aannemelijk. “De Europese Commissie heeft hier een holistische kijk op. Als wij voor elkaar krijgen dat het antwoord voor de toekomst niet gezocht moet worden in de eerste en de derde maar in de tweede pijler pensioenen, dan moet Europa een prudentieel kader aanreiken dat deze vorm van pensioensparen niet in
gevaar brengt.”

Toch is het niet meer dan redelijk dat ook pensioenfondsen moeten kunnen aantonen solvent te zijn, zegt hij. “Maar de vraag is wat dat precies betekent. Wanneer moet je je schulden kunnen betalen? De meeste pensioenverplichtingen zijn pas over dertig of veertig jaar. Pensioenfondsen moeten desondanks nu bewijzen dat ze later hun verplichtingen kunnen nakomen, anders is elke vorm van supervisie onmogelijk – en niemand die daar voor tekent.”

De kredietcrisis van 2008 heeft er voor gezorgd dat de regelgeving omtrent Europese toezichteisen in een stroomversnelling zijn gebracht. Het zal velen hebben verbaasd hoe snel de nieuwe toezichthouders en het ESRB (European Systemic Risk Board) in het leven zijn geroepen. Bovendien is hun positie anders dan voorheen; ze hebben veel meer macht. Leppälä: “Het is begrijpelijk dat het snel is gegaan met de nieuwe regelgeving voor financiële markten; ook pensioenfondsen hebben geleden onder wat er toen is gebeurd. Als we een herhaling van 2008 kunnen voorkomen, is dat alleen maar goed. Los daarvan is het nog onduidelijk welke kosten deze strengere regelgeving met zich meebrengt, hoe die voor pensioenfondsen gaan uitpakken en wie ze uiteindelijk moet betalen. Maar dat dit een gigantisch effect kan hebben, daar moeten we ons van bewust zijn.”

Reden om gericht onderzoek te doen naar de effecten van de strengere regelgeving voor Europa, bepleit
Leppälä. Het grootste gevaar is volgens hem dat de rest van de wereld niet meer in Europa wil investeren omdat de
markt niet meer genoeg risico kan nemen. Ook pensioenfondsen spelen daar een rol in. “We moeten in staat zijn om Europees kapitaal in te zetten zodat Europa zich kan blijven ontwikkelen. Daarom is het belangrijk dat pensioengeld in Europa aan het werk wordt gezet. Pensioenfondsen zijn vanwege hun lange horizon belangrijke spelers bij het creëren van nieuwe mogelijkheden en innovatie om Europa als wereldwijde speler op de kaart te houden.”

De komende jaren zijn cruciaal, stelt hij: “Want daarin wordt de basis voor een duurzame toekomst van Europa gelegd. Er is sprake van een toenemende druk op de publieke financiering, gedreven door de vergrijzing en de daarmee samenhangende toenemende kosten van de gezondheidszorg.” Daarom zijn tweede-pijlerpensioenen zo belangrijk, onderstreept de nieuwe EFRP-lobbyist. “Want als die niet voor een goede oudedagsvoorziening zorgen, dan is de staat verantwoordelijk voor mensen – en pakt die het niet gedegen aan, dan heb je een revolutie. Zo simpel is het. Er staat veel op het spel.”